do 16 dec - 2021 donderdag 16 december 2021

Goedkope drank en gemorste liefde

Wegens de huidige maatregelen zal dit programma niet doorgaan deze kerstvakantie. Kaartkopers ontvangen hierover bericht.

Scherptediepte #1 Roy van Landschoot over Belá Tarr

Voor Scherptediepte duikt onze eigen filmcolumnist Roy van Landschoot elke editie de diepte in met een speciaal geselecteerde film. Waar doet de film aan denken? Waar staat de film (film)historisch dan wel in relatie tot onze samenleving? Roy zal bij de film Damnation een inleiding verzorgen. Na afloop is er de gelegenheid om vragen te stellen.

Ben je het slaafs scrollen door Instagram, dat eeuwige geouwehoer bij de dagelijkse talkshows en het wekelijks terugkerende Hollywood drama in de bioscoop beu? Wil je liever op een meditatief tempo en zwartgallige wijze de kerst vieren en het nieuwe jaar inluiden?

Ga dan lekker zitten voor de digitale restauratie van vier huzarenstukjes van de compromisloze Hongaarse meesterregisseur Béla Tarr (1955-). Met hun hypnotiserende traagheid nemen de films van Tarr je mee in oogstrelende long takes van een melancholieke wereld in monochrome grijstinten, zoals in zijn magnus opus ‘Sátántangó’ (1994). Deze epische schemerwereld klokt langer dan zeven uur en volgt een uitgemergelde Hongaarse gemeenschap die instort na het falen van de lokale collectieve boerderij. Tijd verliest zijn economische waarde bij het kijken van ‘Sátántangó’. Het stuurt aan op een welhaast pure ervaring van cinema; het dolen in een universum even bevreemdend als herkenbaar voor ons.  

Het oeuvre van de Hongaarse regisseur Béla Tarr tart al decennia lang bijna elke film wet die er bestaat en zeker in het huidige medialandschap is zijn werk wonderlijk tegendraads. Echter Tarr kwam niet plotsklaps met deze beruchte filmstijl op de proppen. Zijn jongere ik vond zichzelf namelijk meerdere malen opnieuw uit. Zo is zijn debuut ‘Family Nest’ uit 1979, over een jong stel tijdens een woningcrisis in Hongarije, geschoeid op de sociaal realistische stijl van Hongaarse documentaires. Tarr bediende zich in ‘Family Nest’ van een haast tegenovergestelde filmstijl ten op zichte van zijn later werk. Hij gebruikte veel meer montage, close-ups en korte shots zonder het gebruik van een steadycam. Deze stijl, ook geboren uit geldnood van de maker, versterkte het afgesneden gevoel, de benauwdheid van de penibele sociale situatie van de personages in zijn debuutfilm. Vreemd genoeg sluit deze Tarr meer aan bij wat de huidige mediaconsument gewend is. Daarmee is het mijlenver verwijderd van zijn meesterwerk ‘Sátántangó’ uit de midden jaren negentig. 

Vanaf ‘Damnation’ uit 1988 geeft regisseur Tarr zich volledig over aan de ellende van het menselijk bestaan. Alles riekt naar het einde van de wereld in deze zwart-wit prent. Het hoofdpersonage Karrer hangt maar wat rond in een door God verlaten Hongaars stadje. Buiten regent het overal en binnen lekt het uit alle gaten en kieren. Alles en iedereen, van gebouw tot aan de driepotige hond, vallen langzaam uiteen. Karrer stinkt naar alcohol en praatjes, terwijl hij nog maar eens achter zijn gedoemde liefde aan gaat; een zangeres in de lokale bar “Titanik”. Het is een hondenleven in hondenweer. Geen prettig plaatje dus. En om de gevallen mens in ‘Damnation’ extra meedogenloos in beeld te brengen dwaalt Tarr als Beëlzebub met camera rond hem heen. In ellenlange shots toont de regisseur de kijker dat we onbelangrijk zijn in het universum, en ja, verdoemd. Dus, welkom in ‘Damnation’! Een onbestemd land dat zich door het vagevuur torst.  

Het werk van Tarr heeft een sterke verwantschap met de ideeën van filosoof Wilhelm Friedrich Nietzsche, waaronder het idee van De Eeuwige Terugkeer. Dit idee zegt dat alles, ieder moment denkbaar, zich op verschillende manieren tot in de eeuwigheid herhaalt. In ‘Damnation’ zijn repeterende elementen op de soundtrack alomtegenwoordig. Zo is er het onophoudelijk getik van regen en bij bijna iedere stap in de lokale bar kraakt de vloer. Verder zitten de langzame camerabewegingen en schaarse montage in ‘Damnation’ als gegoten voor De Eeuwige Terugkeer. Hiermee benadrukt Tarr de traagheid en de repeterende waarde van het vergaan van tijd, van ons ‘zijn’. 

Ergens moet in ‘Damnation’ toch de zon zijn, die de donderwolken uit elkaar kan drijven? Ja, soms is daar het zachte licht even. Meestal in de beneveling van drankgelag. Dan probeert Karrer zich uit de verstarring te dansen, maar valt vervolgens samen met plaatsgenoten al lallend in slaap, compleet uitgeput. De volgende week zwiert men weer naar hetzelfde riedeltje. 

Tarrs cinema wordt vanaf ‘Damnation’ geschaard onder ‘slow cinema’. Dit betreft een film attitude die niet van de ene kortstondige beeldcompositie naar de andere schiet om de aandacht van de kijker vast te houden, maar deze bedwelmt de kijker met long takes zonder veel plotontwikkeling. De camera beweegt minimaal en blijft lang gefixeerd op iets of iemand. Zo kan je elk detail in het oog van de cameralens opnemen. Op deze manier anticipeer je minder op wat er gaat gebeuren in het volgende schot en dompel je jezelf eerder onder in het moment. De long take schept tevens meer ruimte om De Eeuwige Terugkeer te doorgronden, misschien zelfs om het een beetje om te buigen. Zodoende ontstaat er wellicht een kans voor mentale verandering, een impuls om aan het vagevuur te ontsnappen. ‘Slow cinema’, zoals in het werk van Tarr, biedt ruimte voor contemplatie over ons gezamenlijk lot; het vergaan van de tijd. 

De uitputting van de natuur is niet iets waar Tarr mee te koop loopt in zijn werk. Bovendien heeft de regisseur een bijna grondige hekel aan analyse van zijn films: “Ik hou er niet van als mijn werk symbolisch, allegorisch of metafysisch wordt geïnterpreteerd”. Echter wanneer je ‘Damnation’ beschouwt als een metafoor voor onze huidige maatschappelijke uitdagingen, kun je stellen dat de gemeenschap in de film opgeslokt wordt door routinematig denken en onverschilligheid in relatie tot haar leefomgeving. Al tijdens de eerste scene galmt het onophoudelijke gehak in de aarde van de plaatselijke steenkoolmijn en wiegen de kolenkarretjes voor het raam van Karrers appartement eindeloos voort. De eindige energie stroomt hier uit alle poriën van de aarde weg. De bewoners slaan er weinig acht op. Af en toe zeuren ze over het constante kabaal en de doordringende geur van de lokale zware industrie, maar storten zich dan weer op de persoonlijke misère: goedkope drank en een beetje gemorste liefde.  

Hoogt on Tour presenteert in de kerstvakantie het Béla Tarr | Retrospectief met een lezing, een inleiding en maar liefst vier films: ‘The Outsider’, ‘Family Nest’, ‘Damnation’ en ‘Sátántangó’. Dus zowel een beetje van de ‘oude’ als de ‘nieuwe’ Tarr. Wees erbij in het Hoogt in de bieb en geniet van de graduele evolutie in het werk van deze unieke cinemarebel! Bekijk hier het hele programma.

Bio Roy van Landschoot

Filmfanaat en filmrecensent bij Cinemagazine Roy van Landschoot is geboren in Zeeuws-Vlaanderen en is via diverse omzwervingen in Utrecht neergestreken. Waar hij aan de UU Media en Cultuur heeft afgerond. Hier heeft hij zijn passie verder verdiept. Tegenwoordig deelt hij als filmoperateur en columnist bij Hoogt on Tour met veel plezier zijn liefde voor film.